Majowy miodek – syrop z mniszka lekarskiego – właściwości, zastosowanie i przepis

[…] z przodku wychodzi rozczka na pół piędzi, drugdy wiersza, subtelna, wnątrz próżna, na którey bywa kwiat żółty, a potym kosmata główka, które kosmaciny gdy obwieie wiatr, tedy goło iako u Mnicha głowa, dla tego ie też zową Mnichem…

Marcin z Urzędowa

Mniszek lekarski – charakterystyka i występowanie

Mniszek lekarski (Taraxacum officinale), pospolita bylina z rodziny astrowatych (Asteraceae/Compositae) jest cenioną rośliną leczniczą i miododajną, chętnie odwiedzaną przez pszczoły. Zaś miód mniszkowy jest uważany za jeden z najwartościowszych [1]. W maju ogrody i łąki ukwiecone mniszkiem wyglądają jak złote kobierce. Także jego owoce i same owocostany przyciągają uwagę: niełupki opatrzone puchem w kształcie maleńkich parasolików (aparat lotny, dzięki któremu doskonale się rozsiewają, na wierzchołku łodygi tworzą puchową kulę, rozpadającą się przy lada podmuchu, pozostawiając charakterystyczną nagą główkę). Ponadto, po złamaniu łodygi z mniszka wycieka mlecznobiały sok. Ze względu na te cechy roślina ma dziesiątki nazw w historii języka polskiego i polskich gwarach [2]. Najważniejsze z nich zebrano w tabeli 1. Co do źródłosłowu nazwy łacińskiej, zdania są podzielone. Niektórzy uważają, że wywodzi się z arabskiego tarakshaqum, co oznacza „gorzkie zielę”. Inni doszukują się jej pochodzenia w grece: taraxis i akeomai, co tłumaczy się jako „zapalenie do wyleczenia”. Co do nazwy gatunkowej – officinale wywodzi się od łacińskiej nazwy apteki (officina) i oznacza roślinę leczniczą.

Tabela 1. Polskie nazwy Taraxacum officinale za [2].

Polskie nazwy Taraxacum officinale	Klasyfikacja nazw
wołowe oczka, wole oczy (bole oczy), wołowe oczy, ogniszczka, jaskier, kniat, ślepota, buława hetmańska, gęsiątka, świni pysk, popia główka, ksiądz, mnich, pop, lwi ząb, lwi ząb pospolity, wilczy ząb	Nazwy motywowane wyglądem kwiatów, owocostanów, liści
brodawnik, brodawnik mleczkowaty, brodawnik mleczowaty, brodawnik mleczowy, brodawnik pospolity, cykoria, dzika cykoria, cykoria żółta, kulbaba, kulbabka, kulbabok, dmuchacz, dmuchajek, dmuchawa, dmuchawiec, dmuchawka, dmuchnik, dmuchówka, podmuch, zdmuchawnik, pępała (pympała), pępawa (pąpawa, papawa, pompawa), męska stałość, dziad czy baba, maślak, milch, mlecz (mlyc, mlic, mlac, mloc), mlecz lekarski, świni mlecz, mlecz świński, mleczaj, mleczak (mliczak), mlecznica, mlecznik, mlecznik, boża krówka	Nazwy motywowane właściwościami
podróżnik, podróżnik mleczowaty, podróżnik pospolity, przydróżnik (przydrożnik)	Nazwy motywowane miejscem występowania
jastrzębiec, kaczyniec, korzeń św. Piotra, kurzajek, żabi kwiat, maiczek, maik, maj, majka (mojka)	Inne nazwy

Właściwości lecznicze mniszka lekarskiego

Surowcem leczniczym są świeże lub suszone liście (Taraxaci herba) i korzenie (Taraxaci radix). Istnieje jednak również zapotrzebowanie na całą roślinę (liście z korzeniami, Taraxaci radix cum herba) i same kwiaty (Taraxaci flos).

Tabela 2. Właściwości lecznicze surowców z mniszka lekarskiego, opracowano na podstawie [3, 4, 5].

Surowiec	Taraxaci radix	Taraxaci herba	Taraxaci flos
Zbiór	późna jesień – gdy w surowcu koncentrują się substancje czynne krążące w roślinie	wiosna – gdy roślina jest młoda	w okresie kwitnienia zbiera się całe koszyczki kwiatowe, w słoneczne dni, przed południem, po zejściu rosy
Przygotowanie	suszenie naturalne, bądź sztuczne, w temperaturze do 30ºC (wcześniej surowiec należy oczyścić i pozbawić bocznych odrostów)	suszenie naturalne w przewiewnym i zacienionym miejscu	suszenie naturalne w przewiewnym i zacienionym miejscu
Wygląd surowca	biały korzeń z żółtym rdzeniem (w przekroju)	zielone liście	żółte kwiaty
Podstawowe substancje czynne	laktony seskwiterpenowe – pochodne eudesmanu, germakranu i gwajanu (dawniej taraksacyna), polifenole, związki triterpenowe, kumaryny, inulina do 40%, fitosterole, garbniki, sole mineralne (głównie potasu	flawonoidy, m.in. pochodne luteoliny i kwercetyny,   laktony seskwiterpenowe, fenolokwasy: kwas cykoriowy, chlorogenowy, kaftarowy, kawowy, sole mineralne (potasu, magnezu, krzemu), karotenoidy, witaminy: głównie C i B	flawonoidy, karotenoidy, triterpeny/fitosterole: taraksasterol, tarakserol, arnidiol, faradiol, α i β-amyryna, β-sitosterol, stigmasterol, sole mineralne (potasu, magnezu, krzemu), witaminy, olejek eteryczny

Zastosowanie mniszka lekarskiego w ziołolecznictwie i medycynie ludowej

Korzenie mniszka są surowcem goryczowym, żółciotwórczym i żółciopędnym, oczyszczającym, a także moczopędnym i hipoglikemizującym: amarum, cholagogum, cholereticum, depurativum, diureticum, antidiabeticum. To środek ułatwiający trawienie (zwiększający wydzielanie soków trawiennych), który stosuje się przy niestrawnościach, braku apetytu, w schorzeniach wątroby, w rekonwalescencji po wirusowym zapaleniu wątroby, po zabiegach na drogach żółciowych, w zastoju żółci, w zagrożeniu kamicą żółciową i jej początkach. To także doskonały surowiec odtruwający, który wspomaga oczyszczanie organizmu podczas odchudzania i walki z otyłością. Podobne właściwości ma sok ze świeżych liści i korzeni, który możemy pozyskiwać wiosną. Sok może być utrwalany spirytusem i przechowywany w lodówce przez dłuższy czas [1]. Z korzeni przyrządza się napary, odwary i nalewki, które pije się 2-3 razy dziennie przed jedzeniem.

Ziele/liście mniszka posiadają właściwości analogiczne do korzeni, jednak działają wyraźniej moczopędnie – diureticum – przyspieszają proces tworzenia moczu w nerkach, zwiększając jego objętość, a także oczyszczają krew ze związków, które podlegają wydalaniu z moczem (działanie to nie prowadzi jednak do obniżenia stężenia potasu, gdyż surowiec jest jego bogatym źródłem), bywa także stosowany w kamicy moczowej. Ponadto zarówno ziele mniszka jak i jego kwiaty są doskonałym surowcem przeciwzapalnym – antiphlogisticum – tradycyjnie stosowanym w schorzeniach reumatycznych, a także w niektórych schorzeniach skóry. Z ziela mniszka przygotowuje się napary, nalewki oraz spożywa się sok ze świeżej rośliny. Młode liście, bogate w sole mineralne i witaminy, dodaje się do wiosennych sałatek, które mają na celu odtrucie i wzmocnienie organizmu po okresie zimowym [3].

Kwiaty mniszka szczególnie chętnie używane są podczas przewlekłych nieżytów jamy ustnej, gardła i oskrzeli – napary pije się 2-3 razy dziennie po ½ szklanki, surowiec jest również stosowany w chorobach wątroby i dróg żółciowych, m.in. w uszkodzeniach substancjami toksycznymi, a także w przypadku zaburzeń miesiączkowania, niedomagań jajników i zapaleniu przydatków [6].

Ponadto, nowsze badania prowadzone nad różnymi wyciągami z mnisza lekarskiego wskazują na jego właściwości antyoksydacyjne [7, 8], w tym hepato- [9], kardio-, nefro- [10], i neuro-protekcyjne [11] oraz przeciwnowotworowe [12]. Pojawiają się także doniesienia dotyczące korzystnego działania w przypadku cukrzycy, przede wszystkim w zakresie profilaktyki i powikłań [13]. Wzbogacenie diety zwierząt w ziele mniszka korzystnie wpływa na profil lipidowy [14]. Udowodniono również, że w mniszku znajdują się substancje zwalczające drobnoustroje [15] a uzyskane ekstrakty mogą być wykorzystywane w stomatologii jako środek dezynfekujący kanały korzeniowe, silnie hamując wzrost Enterococcus faecalis [16].

Działanie zewnętrzne mniszka – sok, napary i kąpiele

Napary z korzeni, ziela i kwiatów mniszka wykorzystuje się do przemywania twarzy przy trądziku, wysypkach lub plamkach, gdyż przyśpieszają proces gojenia uszkodzeń skóry. Świeży sok zwalcza kurzajki, brodawki i kłykciny, a kwiaty stanowią doskonały składnik kąpieli kosmetycznych [4].

Przeciwwskazania i bezpieczeństwo stosowania mniszka lekarskiego

Surowca nie powinny stosować osoby mające problemy z chorobą wrzodową, refluksową, zgagą, gdyż mniszek stymuluje produkcję soków żołądkowych. Nie zaleca się go także przy niedrożności dróg żółciowych, ropniaku pęcherzyka żółciowego, niedrożności jelit, a także osobom z chorobami nerek. W kamicy żółciowej może być stosowany tylko w porozumieniu z lekarzem [4, 5].

Środki ostrożności

Organy nadzorujące bezpieczeństwo stosowania żywności i leków uznały mniszka za bezpieczny do stosowania w żywności, gdy zawartość płynnych lub stałych ekstraktów nie przekracza odpowiednio 0.014 i 0.003% [4, 5], u niektórych osób surowiec może powodować alergię objawiającą się drobną wysypką na skórze – potencjalnym alergenem jest pyłek kwiatowy, ponadto mniszek może wchodzić w interakcje z innymi środkami leczniczymi, dlatego przed użyciem należy skonsultować się z lekarzem.

Ekstrakty, napary, odwary i mieszanki ziołowe z mniszkiem stosowane są w zaburzeniach pracy przewodu pokarmowego, chorobach wątroby, woreczka żółciowego, nerek, skóry, odchudzaniu i profilaktyce cukrzycy. Mniszek działa również antyoksydacyjnie i wspomaga układ odpornościowy, stymulując wytwarzanie interferonu.

Mniszek w kuchni – jak wykorzystać liście, korzeń i kwiaty? Z czego przygotowuje się majowy miodek?

• może być podawany na surowo (sałatki), gotowany, smażony, w postaci soków/syropów, naparów odwarów, nalewek, win,
• korzenie mniszka: suszone, prażone i rozdrobnione, stanowią substytut kawy
• kwiaty są stosowane jako składniki aromatyzujące – sami możemy przygotować z mniszka zdrowy syrop, czyli tzw. majowy miodek. Jest pyszny w smaku, i posiada działanie przeciwzapalne, dlatego najczęściej stosuje się go w leczeniu bólu gardła i kaszlu, tak jak syrop z cebuli. Latem, majowy miodek możemy rozcieńczać wodą i pić jako napój orzeźwiający.

Majowy miodek (syrop z mniszka lekarskiego) – przepis krok po kroku

Składniki:

• ok. 250 kwiatów mniszka,
• 2 cytryny,
• 1 litr wody,
• 1 kg cukru.

Majowy miodek przygotowanie: kwiaty mniszka włożyć do garnka, zalać zimną wodą i gotować na małym ogniu przez ok. 15 min. Następnie wywar odstawić na dobę w chłodne miejsce. Po tym czasie odcedzić, dodać sok z cytryny i cukier. Całość wymieszać i gotować na małym ogniu do czasu uzyskania konsystencji lejącego miodu (ok. 2 godzin). Wrzący produkt przelać do wyparzonych słoiczków; nie wymaga już pasteryzacji.