Czystek – właściwości, działanie i zastosowanie róży skalnej

W ostatnich latach wyjątkowo dużym zainteresowaniem cieszy się w kraju rodzaj czystek – Cistus sp. (Cistaceae, Czystkowate, Posłonkowate), w obrębie którego można wyróżnić około 20 gatunków. Najbardziej popularny jest Cistus incanus L. – czystek szary bądź siwy, nazywany również zwyczajowo jako róża skalna, a nawet róża święta [1, 2]. Systematyka rodzaju Cistus jest dość skomplikowana głównie ze względu na polimorfizm oraz tworzenie licznych hybryd między pokrewnymi gatunkami i, co za tym idzie, nie do końca wyjaśniona. Z najnowszych ustaleń dotyczących taksonomów, C. incanus L. jest mieszańcem C. albidus L. oraz C. crispus L. Gatunki rodzaju Cistus sp. są ważnym elementem roślinnym obszarów basenu Morza Śródziemnego oraz Azji Zachodniej [1, 2, 3]. Róża skalna tworzy gęste zarośla na ubogich, suchych, kamienistych i najczęściej wapiennych glebach [1, 4]. Lubi stanowiska ciepłe i nasłonecznione. Jest krzewem wiecznie zielonym rosnącym do 1 m wysokości, na którym rozwijają się delikatne różowe kwiaty. Roślina charakteryzuje się przyjemnym żywiczym zapachem [4]. Na polskim rynku najczęściej można spotkać czystek pochodzący z Turcji i Albanii [2].

Czystek – jaki surowiec jest wykorzystywany?

Surowiec farmaceutyczny stanowi ziele i liście C. incanus L. (Cisti herba et Cisti folium) [1].

Skład chemiczny czystka – co zawiera róża skalna?

Badania składu chemicznego wskazują, że roślina bogata jest we flawonoidy (tj. kwercetyna, kemferol, mirycetyna, apigenina, rutyna, luteolina, flawono-3-ole), związki polifenolowe (tj. katechiny, galokatechiny, galusan galokatechiny, proantocyjanidyny B1 i B3), kwasy fenolowe (tj. kwas galusowy oraz jego pochodne), kwasy tłuszczowe, fitohormony, witaminy i olejek eteryczny [1, 2, 3, 5]. Liście i łodygi zawierają brązową żywicę składającą się głównie z terpenów (monoterpeny, tj. mircen i limonen oraz diterpeny typu labdanu) [1, 2, 4, 5]. Obecne w roślinie olejki eteryczne i żywice bywają czasem przyczyną pożarów [1].

Właściwości zdrowotne czystka – jak działa?

Czystek i jego korzystne właściwości lecznicze są znane w Polsce od niedawna. Roślina jednak była i jest powszechnie stosowana w tradycyjnej medycynie bliskowschodniej, szczególnie tureckiej [1].

Jako najważniejszy profil aktywności biologicznej ziela i liści czystka uznaje się działanie antyoksydacyjne, przeciwutleniające, wynikające z ich składu [1, 2, 3, 6, 7]. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) rekomenduje wymienione surowce jako bogate źródło substancji przeciwutleniających [8]. Będąc naturalnymi antyoksydantami, zapobiegają szkodliwym procesom utleniania zachodzącym w organizmie, zmniejszają peroksydację lipidów oraz białek, neutralizują i „wymiatają” wolne rodniki tlenowe oraz wykazują ochronny wpływ na DNA komórek [1, 4].

Wolne rodniki powstają m.in. wskutek stresu, nieregularnego trybu życia, zmęczenia, zanieczyszczenia środowiska czy też nadmiernej ekspozycji na słońce. Powodowane przez nie niszczenie struktur komórkowego DNA prowadzi do szybszego starzenia się skóry oraz rozwoju wielu chorób związanych ze stresem oksydacyjnym, tj. łuszczyca, egzema, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, miażdżyca czy zaćma. W związku z tym, surowce te polecane są jako suplementy diety w ich profilaktyce i leczeniu [1, 4, 6, 7].

Pomocnicze w leczeniu cukrzycy może być również, potwierdzone w badaniach naukowych, działanie hipoglikemiczne ekstraktów z rośliny [1].

Czystek na odporność, wirusy i bakterie

Ziele i liście czystka, będąc źródłem antyoksydantów, zalecane są jako surowce działające wzmacniająco na układ odpornościowy [1, 7]. Wodne ekstrakty wykazują zależną od dawki regulację wzrostu, żywotności i uwalniania cytokin przez ludzkie leukocyty. Efektem jest normalizacja liczby komórek układu odpornościowego oraz odpowiedzi immunologicznej [1].

Czystek posiada również potencjalną aktywność przeciwdrobnoustrojową, za co odpowiada m.in. obecność olejków eterycznych [1, 2, 3, 7]. Działanie to w połączeniu ze stymulacją układu immunologicznego, może dawać korzystny efekt przeciwprzeziębieniowy [3]. Działanie przeciwwirusowe ekstraktów z róży skalnej wobec populacji wirusa grypy ludzkiej oraz ptasiej potwierdzono in vitro w badaniach na hodowlach komórkowych oraz in vivo na pacjentach z zakażeniami górnych dróg oddechowych. Wykazano równocześnie, że ekstrakty nie posiadają znaczącego wpływu na użyte w badaniach komórki. Ponadto, w grupie pacjentów chorych na grypę nastąpił spadek stężenia markerów stanu zapalnego, świadczący dodatkowo o działaniu przeciwzapalnym ekstraktów [1, 4, 9].

Preparaty z czystka szarego wykazują także aktywność przeciwbakteryjną m.in. wobec gronkowców (m.in. Staphylococcus aureus) i paciorkowców (m.in. Streptococcus mutans) [9, 10]. Zaobserwowano, że polifenole z tej rośliny zmniejszają przyleganie bakterii próchnicotwórczych (S. mutans) w jamie ustnej [10]. W związku z tym, napary i jego olejek polecane są w celu wspomagania higieny błon śluzowych jamy ustnej oraz w stanach zapalnych dziąseł [3].

Badania potwierdziły również aktywność ekstraktów i olejku eterycznego w stosunku do bakterii Borrelia burgdorferi, powodującą boreliozę (dla której typowe są objawy grypopodobne i rumień, a czasami zapalenie mięśnia sercowego lub powikłania neurologiczne). W hodowlach in vitro olejek w stężeniu 0,02% w ciągu ośmiu dni ograniczył wzrost bakterii do 2% [1]. Ekstrakty z czystka posiadają też działanie przeciwgrzybicze wobec drożdżaków z rodzaju Candida i pleśniaków z rodzaju Aspergillus [9]. Badania naukowe potwierdziły także aktywność przeciwpierwotniakową niektórych składników róży skalnej w stosunku do Leishmania donovani [11].

Surowce pozyskiwane z C. incanus wykazują ponadto właściwości neuroochronne. Hamują m.in. aktywność butyrylocholinoesterazy i acetylocholinoesterazy, dzięki czemu mogą obniżać ryzyko rozwoju schorzeń neurodegeneracyjnych, tj. choroba Parkinsona czy choroba Alzheimera [7].

Związki zawarte w C. incanus mogą mieć korzystne działanie przeciwnowotworowe w leczeniu łagodnego przerostu gruczołu krokowego. Badania wykazały cytotoksyczne i hamujące działanie polifenoli występujących w roślinie na nadmiernie namnażające się komórki prostaty [12]. Ponadto, wykorzystywane są właściwości spazmolityczne rośliny (w leczeniu biegunek i chorób układu pokarmowego) oraz działanie hipotensyjne, ze względu na zdolność rozkurczania mięśni gładkich jelit i aorty.

Wykazano również właściwości gastroprotekcyjne wodnych ekstraktów z ziela [1]. Ponadto, ziele i liście czystka stosowane są m.in. jako środki przeciwzapalne w chorobach skóry, w reumatyzmie i zapaleniu nerek. Cenione są ze względu na działanie przeciwwrzodowe i przyspieszające gojenie ran [1, 7].

Czystek w kosmetyce – naturalna pielęgnacja skóry

Róża skalna, ze względu na właściwości antyoksydacyjne i zdolność pochłaniania promieniowania UV, wykazuje bardzo korzystne działanie na skórę. Zapobiega procesom starzeniowym skóry, ma działanie odmładzające, chroni przed promieniowaniem słonecznym. W związku z tym, może stanowić wielofunkcyjny składnik kosmetyków [13]. Proponowanym wskazaniem do stosowania czystka jest też redukcja przykrego zapachu potu [3]. Ponadto, olejek eteryczny rośliny wykorzystywany jest w przemyśle perfumeryjnym [14].

Olejek z czystka jako dodatek do żywności

Olejek eteryczny z czystka jest także, dozwoloną przez FDA (Food and Drug Administration – Agencja Żywności i Leków) i dopuszczoną do stosowania w USA, substancją aromatyzującą dodawaną do żywności [15].

Jakie suplementy diety z czystkiem wybrać?

Suplementy diety z czystka mogą mieć różną postać (m.in. susz do zaparzania, herbatki w torebkach, tabletki zawierające sproszkowane zioła i liście lub ekstrakty z rośliny, w formie np. kapsułek do połykania oraz tabletek do ssania) i warto je posiadać w domowej szafce.

Czy warto stosować czystek? – podsumowanie działania

Dostępne na świecie preparaty z gatunków rodzaju Cistus sp. w znacznej większości opierają się na czystku szarym – C. incanus. Rosnąca popularność tej rośliny znajduje swoje uzasadnienie w potwierdzonym badaniami, wielokierunkowym działaniu prozdrowotnym oraz brakiem objawów niepożądanych. Leczniczy efekt wynika ze składu czystka związanego z obecnością m.in. polifenoli. Preparaty oparte na liściach lub zielu rośliny, jako naturalne źródło przeciwutleniaczy, mogą być z powodzeniem polecane w profilaktyce oraz pomocniczo w terapii wielu chorób.

Napar z czystka do użytku wewnętrznego

Suszone zioła czystka w ilości 1 czubatej łyżeczki należy wsypać do szklanki i zalać wrzącą wodą. Następnie, pozostawić do zaparzania na 5-10 minut, odcedzić i po przestudzeniu pić. Poleca się 2-3 porcje naparu dziennie lub więcej, jeśli zasmakuje. Jedną porcję ziół można zaparzać do 4 razy, by wydobyć wszystkie drogocenne składniki.

Czystek ma dobry, łagodny smak i można go pić bez dodatków. Istnieje jednak wiele propozycji urozmaicenia:

1. Napar można delikatnie dosłodzić np. miodem lub stewią.
2. Poleca się również dodawanie kilku kropel cytryny.
3. Można także przygotować napój ice-tea dodając kilka kostek lodu i listki mięty.

Odwar z czystka do użytku zewnętrznego:
Suszone liście czystka w ilości ok. 10 g należy zalać ok. 200-220 ml wody, doprowadzić do wrzenia i gotować 5 minut. Następnie odstawić na 20 minut, ostudzić i przecedzić. Gotowy odwar można wykorzystywać do okładów i płukanek [16].