Czarnuszka siewna – właściwości, działanie i zastosowanie nasion i oleju

Czarnuszka siewna – Nigella sativa L. (Ranunculaceae, jaskrowate, syn. kminek egipski, czarna kolendra, kąkolnica, czarnucha) występuje jako roślina jednoroczna na obszarach o ciepłym klimacie, głównie w Europie, zachodniej Azji i północnej Afryce. W Polsce obserwowana jest w stanie naturalnym (np. w zbożach) i uprawiana w południowej części kraju. Ponadto, ze względu na walory estetyczne, spotykana jest również w przydomowych ogrodach [1, 2].

Jak wygląda czarnuszka – opis rośliny

Posiada dość duże (o średnicy ok. 3 cm), białe lub blado-błękitne, niebieskawo unerwione kwiaty pojawiające się pojedynczo na szczytach pędów od maja do września. Łodyga jest mocno rozgałęziona i omszona (o wysokości 10-40 cm). Owoce przyjmują postać mieszka, w którym znajdują się drobne, trójgraniaste, czarne nasionka o matowej i chropowatej powierzchni. Cechuje je silny, korzenny zapach gałki muszkatołowej i smak gorzkiej kawy [1, 2, 3].

Co jest surowcem leczniczym w czarnuszce?

To właśnie dojrzałe nasiona, a także pozyskiwany z nich olej (Semen et Oleum Nigellae sativae) stanowią surowce lecznicze, zielarskie bądź przyprawę. 

Skład czarnuszki – co zawiera olej i nasiona?

Czarnuszka siewna należy do grupy roślin oleistych, olejkowych i miododajnych. Nasiona zawierają duże ilości oleju (36-40%) bogatego w wielonienasycone kwasy tłuszczowe (omega-6 i omega-9), tj.: kwas arachidonowy, eikozadienowy, linolowy, linolenowy, oleinowy czy palmitynowy [2, 4, 5]. Należy on do olejów schnących (trwałość 6-12 m-cy) [5], cechuje się ciemnobrązową barwą oraz nieco gorzkawym smakiem i korzennym zapachem (podobnie jak nasiona) [6].

Olejek eteryczny (0,4-2,5%) bogaty jest w substancję goryczową – nigellon oraz tymochinon (27,8-57%) [2, 3].  Wykazuje zapach nafty, wyczuwalny po roztarciu nasion w dłoni, co odróżnia je od nasion innych gatunków czarnuszki (Nigella damascena L., Nigella arvensis L.) przyjmujących zapach landrynek [3]. Poza tym, w olejku występują: p-cymen, karwakrol, t-anetol, 4-terpineol oraz longifolen.

Spośród alkaloidów na uwagę zasługują pochodne indazolowe (nigelicyna i nigelidyna) oraz izochinolinowe (nigelimina i jej N-tlenek). Nasiona zawierają także inne substancje biologicznie czynne, tj.: steroidy (stigmasterol, fitosterol i cholesterol), flawonoidy (glikozydy kemferolu i kwercetyny), saponiny triterpenowe (alfa-hederyna, melantyna, hederagenina czy hederakozyd C) [1, 4], a także białka, witaminy i sole mineralne (witamina E, wapń, cynk, miedź, potas i żelazo) [5, 7, 8].

Działanie czarnuszki – jak wpływa na zdrowie?

Najczęściej stosowanymi formami preparatów z czarnuszki są: zmielone nasiona, a także odwary, napary i nalewki przygotowane na ich bazie. Ogromną rolę odgrywa również olejek oraz olej (otrzymany na drodze zimnego tłoczenia) [5]. Roślina pożądana jest w lecznictwie ze względu na wielokierunkowe działania, spośród których na uwagę zasługują:

Działanie antyoksydacyjne czarnuszki

Okazało się, że zarówno olej jak i olejek z nasion czarnuszki wykazuje działanie antyoksydacyjne (hamując cyklooksygenazę i 5-lipooksygenazę w kaskadzie szlaku kwasu arachidonowego) silniejsze nawet od witaminy C [2].  Szczególną aktywność posiadają związki izolowane z olejku, tj.: karwakrol, tymochinon, 4-terpineol i t-anetol (dając łącznie efekt synergistyczny – bardziej intensywny) [5]. Zaobserwowano także zdolność do hamowania nieenzymatycznej peroksydacji tłuszczów w mikrosomach wątroby oraz liposomach mózgu, przy czym tymochinon wykazywał 10 razy silniejsze działanie w porównaniu z olejem. Właściwości przeciwutleniające nasion uzasadniają stosowanie ich w ochronie wątroby przed działaniem hepatotoksycznym niektórych czynników, a także przed zwłóknieniem i marskością [2].

Czarnuszka na bakterie, wirusy i pasożyty

Wykazano dosyć szerokie spektrum działania przeciwbakteryjnego olejku z nasion czarnuszki wobec Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Bacillus subtilis, Escherichia coli, Salmonella typhi i Vibrio cholerae. Ponadto, stwierdzono aktywność ekstraktu eterowego z nasion w stosunku do S. aureus oraz Micrococcus luteus [2, 5]. Pokazano także pewien efekt przeciwdrobnoustrojowy niektórych ekstraktów z nasion wobec mikroorganizmów klinicznych [2].

Co ciekawe, zaobserwowano potencjalne działanie przeciwwirusowe wybranych ekstraktów z nasion w odniesieniu do wirusa zapalenia krtani i tchawicy (Laryngotracheitis, ILTV) [2, 5] oraz olejku wobec wirusa cytomegalii (CMV) [2].   W przypadku olejku wykazano dodatkowo wzrost poziomu makrofagów, komórek NK, komórek T CD4+ oraz interferonu IFN-γ w surowicy. Wskazuje to, że jego działanie w stosunku do CMV, może być też związane ze zwiększeniem odporności wywołanej podniesionym poziomem tych komórek [2].

Stwierdzono również pewne działanie przeciwpasożytnicze [1, 2] olejku z nasion, gdyż podawany doustnie skutecznie zmniejsza liczbę jaj przywry Schistosoma mansoni w wątrobie i jelicie. Ponadto, zaobserwowano jego synergistyczne działanie przy łącznym podawaniu z popularnym preparatem przeciwpasożytniczym – prazikwantelem [2].

Potencjał przeciwnowotworowy czarnuszki

Niezwykle interesujący jest fakt, że jedna z frakcji etanolowego ekstraktu z nasion czarnuszki wykazała istotne zahamowanie wzrostu komórek nowotworowych, mianowicie ludzkiej i mysiej białaczki limfatycznej, ludzkiego raka wątroby, pęcherza, gruczolakoraka jelita grubego, trzustki, mięsaka macicy oraz mysiego włókniako-mięsaka i raka płuc [2, 6]. Z kolei, w przypadku oleju stwierdzono hamowanie tworzenia substancji fibrynolitycznych przez komórki jednego z włókniako-mięsaków [5, 9].

Na podkreślenie zasługuje to, że aktywne stężenie cytotoksyczne nie zaburzało wzrostu zdrowych ludzkich komórek śródbłonka i nie wchodziło z nimi w interakcje [9, 10]. Mechanizm działania przeciwnowotworowego związany jest głównie z wpływem na cykl komórkowy oraz z hamowaniem syntezy kwasów nukleinowych. Ponadto, dochodzi do inhibicji angiogenezy, immunosupresji, pobudzenia syntezy wielu cytokin, w tym TNF-α, interleukin oraz interferonu [6]. Dużą rolę odgrywa też wspomniane działanie przeciwutleniające wspomagające apoptozę komórek nowotworowych [2, 6].

Czarnuszka a cukrzyca

Doniesienia sugerują, że ekstrakt wodny z nasion czarnuszki siewnej, jej olejek oraz tymochinon wykazują właściwości terapeutyczne i ochronne wobec cukrzycy na drodze zmniejszania poziomu stresu oksydacyjnego. Przyczynia się to do osłony i poprawy stanu komórek β trzustki poprzez eliminację efektów toksycznych. Ponadto, dochodzi do istotnego obniżenia podwyższonego poziomu glukozy oraz dialdehydu malonowego we krwi oraz zwiększenia poziomu insuliny i dysmutazy ponadtlenkowej. Efekt przeciwcukrzycowy związany jest też częściowo z hamowaniem procesu glukoneogenezy, na skutek blokady enzymów biorących w niej udział [2].

Inne działania lecznicze czarnuszki

Czarnuszka siewna wykazuje także wiele innych korzystnych właściwości terapeutycznych. Nalewka z nasion jest z powodzeniem stosowana przy biegunkach, zaburzeniach apetytu oraz jako środek poprawiający trawienie. Palone nasiona można podawać w celu łagodzenia wymiotów [5]. Alkoholowe wyciągi z nasion posiadają właściwości przeciwgorączkowe, przeciwkaszlowe oraz przeciwzapalne [1, 5].

Olej z czarnuszki ma zastosowanie w aromaterapii do leczenia przeziębień. Preparaty na jego bazie wykorzystywane są także do masażu, jako środki rozluźniające spięte mięśnie, w chorobach reumatycznych oraz innych schorzeniach o charakterze zapalnym [5]. Postaci odwarów z nasion działają łagodnie moczopędnie, wiatropędnie, żółciotwórczo i żółciopędnie [1, 3]. Na uwagę zasługuje też działanie przeciwbólowe, przeciwzakrzepowe, a także pobudzające laktację i regulujące cykl miesięczny [1, 7]. Proponowane są także preparaty homeopatyczne przygotowane na bazie tej rośliny [5].

Czarnuszka w kosmetologii – działanie na skórę i włosy

Czarnuszka z powodzeniem spełnia się w dermatologii i kosmetologii, głównie ze względu na olej z nasion. Jako składnik niektórych preparatów stosowanych na skórę, olej bardzo dobrze całkowicie się wchłania. Ma zastosowanie w leczeniu zarówno skóry tłustej, łojotokowej jak i suchej, atopowej z łuszczycą, a także wykwitów na tle trądzikowym, bakteryjnym, zmian będących efektem ukąszeń owadów, chorób alergicznych czy też neurodermatoz [4, 5].

Kosmetyki z olejem wykorzystywane są również w celu utrzymywania odpowiedniej elastyczności skóry, poprawy jej stanu i kondycji, a także do oczyszczania twarzy. Niektóre należą do preparatów fotoprotekcyjnych, stosowanych do cery wrażliwej oraz narażonej na podrażnienia podczas ekspozycji słonecznej [5]. Obecność kwasów tłuszczowych wykazuje ochronne działanie wobec skóry (poprawiając strukturę błon komórek skóry) [4]. Z kolei, olejek dodawany do maseczek upiększających włosy świetnie wpływa na ich kondycję [6]. Warto również dodać, że bogactwa oleju i olejku wykorzystuje przemysł perfumeryjny do komponowania perfum [5].

Czarnuszka w kuchni – przyprawa i aromat

Czarnuszka zdobywa także popularność w polskiej kuchni. Jej nasiona, zmielone lub całe, stanowią dobrą alternatywę pieprzu dla osób borykających się z problemami gastrycznymi, gdyż mają działanie łagodzące i nie podrażniają błon śluzowych przewodu pokarmowego. W związku z tym dodawane są do tłustych potraw. Stanowią jeden ze składników przyprawy curry, przedłużają czas przydatności produktów do spożycia i stosowane są m.in. do marynowania warzyw. Ziarenka, same lub w połączeniu z miodem, używane są także jako przyprawa do posypywania pieczywa i jako dodatek do ciast. Z kolei, olejek eteryczny doskonale sprawdza się w aromatyzowaniu win, przetworów warzywnych a także w cukiernictwie [1, 3, 11].

Czy warto stosować czarnuszkę? – podsumowanie

Czarnuszka siewna, ze względu na swój bogaty skład i szeroką aktywność biologiczną, jest rośliną niezwykle cenioną, nie tylko w różnych dziedzinach medycyny, kosmetologii ale również, w świecie kulinarnym. Ponadto, cały czas trwają kolejne badania pozyskiwanych surowców z czarnuszki w celu poszerzenia jej ewentualnego wykorzystania.